Lipoproteina a – co to jest i czy jest groźna?

22.06.2025 r.

Lipoproteina (a), czyli Lp(a) to parametr, który możesz oznaczyć w laboratorium, choć jeszcze niedawno mało kto w ogóle o nim słyszał. Co to jest lipoproteina (a) i czy jej podwyższone stężenie to powód do paniki? Co właściwie oznacza i co możesz z tym zrobić?

Z tego wpisu dowiesz się najważniejszych informacji o Lp (a). a jeśli wolisz oglądać niż czytać – na dole strony znajdziesz mój film na You Tube o lipoproteinie a 😉

Spis treści:

Pobierz bezpłatne Kompendium i dowiedz się, co oznacza wysoki cholesterol, trójglicerydy, apo B i inne wyniki lipidogramu. Oraz co z nim zrobić.

POBIERAM

Nie wiem, jak Ty, ale ja dostaję czasem prezenty, które delikatnie mówiąc… nie wywołują okrzyków radości.
Gryzący sweter. Skarpety w jednorożce. Książka o historii kolejnictwa.

Kiedyś jako dziecko dostałam nawet rózgę… chociaż ten prezent akurat zaskakująco bardzo polubiłam…
Niemniej – prezentów się nie wybiera – prezenty się dostaje. I trzeba z tym jakoś żyć.

Lipoproteina (a) jest jak prezent. Nie zamawiasz jej, nie wybierasz i nie możesz oddać – mimo że czasem pozbycie się jej byłoby najlepszym rozwiązaniem.
To właśnie ona może stać za historiami o koledze, który miał niski cholesterol, ale i tak zachorował na zawał serca albo o dużej miażdżycy tętnic kończyn dolnych u cioci, która przecież paliła tyle samo, co wujek, który nie miał tego problemu.

Wysoki cholesterol, lipoproteina (a)? – sprawdź konsultacje lekarskie: Konsultacja lipidologiczna online

1. Co to jest lipoproteina (a)?

Lipoproteina (a) jest jedną z cząsteczek należących do grupy lipoprotein krążących w Twoich naczyniach krwionośnych, czyli cząsteczek składających się z lipidów oraz protein, czyli białek.

To ta sama rodzina, w której znajdują się np. lipoproteiny LDL lub HDL, i która odpowiedzialna jest za transport cząsteczek tłuszczowych we krwi.

Lp (a) jest podobna właśnie do LDL – również składa się z lipidowego rdzenia bogatego w estry cholesterolu i fosfolipidy oraz białka apo B – będącego głównym motorem przenikania miażdżycogennych cząsteczek do ściany tętnic. Ale główną różnicą na niekorzyść Lp (a) jest inne białko wchodzące w jej skład.

Białkiem tym jest apolipoproteina (a). Dlaczego jest taka groźna?

Otóż, to właśnie od budowy tej apolipoproteiny zależy, czy Twoja Lp (a) faktycznie jest problematycznym, niechcianym prezentem.

I to jej budowa tłumaczy, dlaczego stężenie Lp (a) jest w ok. 90% zależne od genów.

Apo (a) składa się z kilku części, z których kluczowa jest domena KIV typu 2. W zależności od tego, z ilu powtórzeń składa się ta część, czyli jaka jest długa w Twoich cząsteczkach Lp (a) – różna będzie wielkość tych cząsteczek, a co za tym idzie – stężenie Lipoproteiny (a) na wyniku. A od czego zależy, ile powtórzeń ma twoja Lp (a)?

Sprawdź także: Jak obniżyć cholesterol LDL dietą bez leków?

2. Jak dziedziczymy Lp (a) i dlaczego jej stężenie jest uwarunkowane genetycznie?

Każdy z nas posiada dwa warianty apo (a) przyłączonego do lipoproteiny (a) – są to tzw. izoformy.

1 z nich dziedziczymy z genem LPA od mamy, a drugą – od taty. W efekcie każdy z nas ma mieszankę 2 izoform w swoich naczyniach krwionośnych. 

Jeśli masz pecha i otrzymasz w spadku po jednym z rodziców apo (a) z małą liczbą powtórzeń w domenie KIV₂, to w efekcie Twoja wątroba produkuje wiele małych cząsteczek tego białka, które są efektywnie wydzielane do krwi. Wiążą się one z wieloma cząsteczkami LDL tworząc Lipoproteinę (a), co skutkuje większymi stężeniami Lp (a) widocznymi w wynikach badań oraz wyższym ryzykiem sercowo-naczyniowym. 

Ale jeśli dostaniesz trafiony prezent od losu, czyli gen z dużą liczbą powtórzeń, a co za tym idzie dużą izoformę apo (a) – będzie to skutkowało mniejszą liczbą wydzielanych z wątroby cząsteczek apo (a) – bo z jakiegoś powodu te duże ulegają degradacji jeszcze w jej komórkach – mniej apo (a) trafi do krwi i połączy się z LDL, więc powstanie mniej Lp (a), mniejsze stężenie tej molekuły we krwi oraz mniejsze ryzyko sercowo-naczyniowe..

Ale sprawa jest bardziej złożona (tak jakby do tej pory było za prosto 😉 ). Skoro dziedziczymy po jednym genie od każdego z rodziców, a nasi rodzice mają różne warianty genów, to każdy z nas również jest indywidualną mieszanką dwóch izoform Lp (a).

Jeśli źle trafiłeś w losowaniu i otrzymałeś wadliwy gen od obojga rodziców – to skutkuje to bardzo wysokimi stężeniami Lipoproteiny (a) odzwierciedlającymi dużą liczbę cząsteczek.

Jeśli z kolei oba geny kodują dużą liczbę powtórzeń – będziesz szczęściarzem z dużymi cząsteczkami i niskim stężeniem Lp (a).

W końcu – możesz też trafić na dwa różne warianty i plasować się na różnych punktach tej skali.

No dobra, tylko dlaczego w ogóle zajmować się wysokim stężeniem tego parametru? Co sprawia, że właśnie ta cząsteczka budzi taki niepokój?

Sprawdź także: Podwyższony cholesterol całkowity – czy jest się czym przejmować?

3. Dlaczego Lipoproteina (a) jest szkodliwa i jakie choroby może wywołać?

Lipoproteina (a) jest jak „wielopak zagrożeń” – łączy w sobie kilka właściwości, które już osobno są problematyczne, a co dopiero kiedy połączymy je w jednym czynniku.

Po pierwsze – cząsteczka LDL.

Jak pamiętasz, podstawę Lp(a) stanowi lipoproteina LDL – ta sama, która jest jednym z głównych graczy w rozwoju miażdżycy. To ona, poprzez białko apo B, wiąże się ze śródbłonkiem naczyń i może wnikać do ich ścian, zapoczątkowując proces tworzenia się blaszek miażdżycowych.

Po drugie – utlenione fosfolipidy przyczepione do cząsteczek lipoproteiny (OxPL).

Lp(a) niesie ich szczególnie dużo – i to właśnie one nadają tej cząsteczce silne działanie prozapalne i jeszcze bardziej miażdżycorodne.

Utlenione fosfolipidy zwiększają stan zapalny w ścianie tętnic, przyczyniają się do niestabilności blaszek miażdżycowych, a przez to – do większego ryzyka zawału czy udaru. Mają też jeszcze jedną właściwość – mianowicie zwiększają kalcyfikację, czyli wapnienie zastawki aortalnej, co zwiększa ryzyko jej zwężenia.

Po trzecie – apolipoproteina (a), o której powiedzieliśmy sobie wcześniej, ma budowę zbliżoną do plazminogenu – białka, które w normalnych warunkach pomaga rozpuszczać skrzepy.

Istnieje podejrzenie, że interakcja apo (a) z różnymi czynnikami odpowiedzialnymi za zachowanie równowagi w układzie krzepnięcia może przechylać tę równowagę na stronę prozakrzepową. Choć dane te nie są spójne i istnieje potrzeba dalszych badań w tym zakresie.

A zatem – jak ten toksyczny miks przekłada się na ryzyko chorób?

Liczne badania wykazały¹, że wysokie stężenia Lipoproteiny (a) mają znaczny wpływ na ryzyko zawału serca, zwężenia zastawki aortalnej oraz miażdżycy tętnic obwodowych.

W nieco mniejszym stopniu może przyczyniać się także do udaru mózgu, migotania przedsionków i niewydolności serca.

U części osób wysokie Lp(a) może być jednym z powodów, dla których mimo „dobrych lipidów” i zdrowego stylu życia – pojawiają się problemy naczyniowe. 

Dlatego jeśli ktoś mówi Ci, że miażdżyca to zawsze jedynie kwestia diety i lenistwa – warto przypomnieć mu o Lp(a) i o tym, że genetyczny pasjans nie zawsze układa karty po naszej myśli.

Jednak, aby wiedzieć czego się spodziewać po tym rozdaniu – trzeba wiedzieć, co właściwie widzisz na swoim wyniku.

Sprawdź także: 10 faktów o lipoproteinie (a)

4. Normy lipoproteiny (a) – co właściwie oznacza ten wynik?

Obecnie zaleca się, by oznaczyć stężenie lipoproteiny (a) przynajmniej raz w życiu – niezależnie od tego, czy masz podwyższone stężenie cholesterolu, czy nie. Jednak interpretacja tego badania nie zawsze jest intuicyjna.

Przede wszystkim – istnieją dwie jednostki, w których laboratoria raportują wynik: mg/dl oraz nmol/l. I nie powinno się przeliczać jednych jednostek na drugie, tak jak np. można przeliczyć centymetry na cale – bo te dwie jednostki opisują całkiem inne aspekty tej samej cząsteczki.

Wynik w mg/dl odnosi się do masy wszystkich Lp(a), a nmol/l – do liczby cząsteczek Lp (a). Jaka jest różnica?

Miska zawierająca kilogram małych skarpet, będzie zawierała więcej sztuk, niż miska zawierająca kilogram tych grubych i długich. Masa jest taka sama – kilogram, ale liczba sztuk i stóp, które można ubrać – jest różna. A to właśnie liczba cząsteczek Lipoproteiny (a) lepiej oddaje ryzyko miażdżycowe.

Im więcej cząsteczek, tym większe ryzyko. 

Stężenia Lp (a): <30 mg/dl lub <75 nmol/l uznawane są za wartość bezpieczną.

Podwyższone stężenie, wiążące się z wyraźnym wzrostem ryzyka sercowo-naczyniowego to stężenia  >50 mg/dl lub >125 nmol/l 

No dobrze, a co się dzieje pomiędzy tymi stężeniami?

Wartości 30-50 mg/dl i 75-125 nmol/l to tzw. szara strefa, związana z umiarkowanym wzrostem ryzyka i stopniem dokładności użytego testu. Jeśli Twój wynik plasuje się w tym zakresie – powtórz go za jakiś czas, ale upewnij się, że będzie oznaczony w jednostkach nmol/l.

Co istotne – choć stężenie Lp(a) jest zasadniczo stabilne w ciągu życia, są sytuacje, które mogą je czasowo zwiększać, należą do nich:

• ciąża,
• niewyrównana niedoczynność tarczycy,
• choroby nerek (szczególnie zespół nerczycowy),
• menopauza
• czy np. leczenie hormonem wzrostu.

I to również są sytuacje, w których warto powtórzyć oznaczenie po unormowaniu sytuacji klinicznej. Dodatkowo, u części pacjentów obserwuje się pewną większą zmienność pomiędzy oznaczeniami, którą póki co nie do końca umiemy wytłumaczyć. Dlaczego to wszystko ma znaczenie?

Bo wysokie stężenie Lipoproteiny (a) trzeba uwzględnić w kalkulacji ryzyka sercowo-naczyniowego, nawet jeśli inne parametry lipidowe są prawidłowe. Dlatego warto, abyś omówił swój wynik z lekarzem i ustalił dalsze kroki.

Zwłaszcza, jeśli należysz do 20% populacji, u których to stężenie jest podwyższone.

Sprawdź także: Jak odtłuścić wątrobę w 10 krokach – tutorial

5. Wysokie stężenie Lipoproteiny (a) – i co dalej?

Po pierwsze – nie panikuj.

Spotkałam się już z bardzo silnymi, negatywnymi emocjami towarzyszącymi temu wynikowi. Zdarzały się osoby, które po odebraniu badania miały poczucie, że właśnie usłyszały wyrok. Że skoro nie ma leku, to właściwie nic nie da się zrobić, a ponieważ „to geny”, to pozostaje już tylko czekać na zgon.

Ale badania wykonuje się po to, żeby w porę zacząć działać – nie po to, by popadać w depresyjne nastroje i rezygnować z wpływu na własne zdrowie.

To prawda, aktualnie nie mamy powszechnie dostępnych leków celowanych bezpośrednio w Lipoproteinę (a). Ale to wcale nie znaczy, że medycyna nic z tym nie robi. Nowe leki takie, jak pelacarsen, olpasiran, muvalaplin mają bardzo duży potencjał, są w różnych fazach badań klinicznych i jeśli się sprawdzą i okażą się być bezpieczne, to mogą trafić na rynek w ciągu kilku, kilkunastu lat.

Do tego czasu – niektórzy pacjenci, ze szczególnie wysokim ryzykiem czy określonymi parametrami lipidogramu i chorobami – mają szansę kwalifikować się np. do programu lekowego z użyciem inhibitorów PCSK9. Są to leki, które obniżają nie tylko LDL, ale również Lp(a), choć w nieco mniejszym zakresie.

Inną metodą leczenia jest afereza lipoproteinowa – czyli taka mówiąc w dużym uproszczeniu „dializa”, w której krew jest oczyszczana właśnie z tego składnika. Niemniej ta metoda stosowana jest w bardzo ograniczonych wskazaniach, m.in. dlatego, że nie oczyszcza krwi raz na zawsze (co byłoby fajne), ale musi być powtarzana co ok. 2 tyg., ponieważ organizm produkuje wciąż nowe cząsteczki Lp(a) i jej stężenie powraca do wyjściowego. Więc choć afereza działa skutecznie – to nie jest rozwiązaniem dla większości osób.

Ale nawet jeśli żadna z tych metod nie jest dla Ciebie dostępna – to nie znaczy, że nic nie da się zrobić. Najważniejsze jest, abyś nie patrzył na Lp(a) jak na pojedynczy, izolowany wynik, tylko jak na część całościowego obrazu Twojego ryzyka sercowo-naczyniowego.

Bo wśród tych wszystkich czynników ryzyka, każdy stanowi taczkę cegieł (mniejszą lub większą), ale taczkę cegieł do muru odgradzającego Cię od długiego życia bez chorób sercowo-naczyniowych.

A to właśnie te choroby są najczęstszą przyczyną zgonów w naszej części świata. I właśnie tu – bardzo często jest sporo do zrobienia. 

Jeśli widzę, że wysokim stężeniem Lp (a) przejmuje się osoba, która pali papierosy, niezdrowo się odżywia, prowadzi siedzący tryb życia albo co gorsza, martwi się, że nie ma leków na Lp (a), a tymczasem nie leczy nadciśnienia tętniczego, otyłości czy hipercholesterolemii – na które akurat istnieją leki, to widzę osobę, która nie dostrzega istniejącego rozwiązania swojego problemu.

Wszystkie te czynniki dokładają swoje cegły do tego muru, a naszym głównym celem jest maksymalne spowolnienie jego budowy. I większość z nich można – przynajmniej częściowo – kontrolować. A im więcej z nich uda się wyeliminować lub poprawić, tym większa szansa, że nawet z wyjściowo niekorzystnym wynikiem Lp (a) – uda się zminimalizować jego realny wpływ. 

A oto przykład, który pokazuje to czarno na białym.

Sprawdź także: Co to jest cholesterol nie-HDL?

6. Czy wysoka Lp (a) to wyrok? Jak zmniejszyć jej wpływ?

W badaniu na grupie EPIC-Norfolk, naukowcy przeanalizowali dane ponad 14 tysięcy osób dzieląc ich wg. 2 kryteriów: jednym było stężenie Lp (a) – powyżej lub poniżej 50 mg/dl, a drugim  tzw. idealne zdrowie sercowo-naczyniowe – czyli 7 parametrów, które możesz kontrolować.

Wśród tych parametrów znajdowały się: masa ciała, konkretne elementy diety, poziom aktywności fizycznej, ciśnienie tętnicze, stężenie cholesterolu całkowitego, glikemia oraz status palenia tytoniu.

W zależności od tego ile kryteriów spełniały osoby badane – kwalifikowano je do 1 z 3 grup: zdrowa, pośrednia i niezdrowa. Następnie badający porównali ryzyko sercowo-naczyniowe w zależności od grupy i stężenia Lp (a). Zobacz jak wyglądały wyniki.

Okazało się, że osoby z wysokim poziomem Lp(a), ale dobrze kontrolowanymi pozostałymi czynnikami ryzyka (czerwona strzałka), miały znacznie niższe ryzyko chorób serca i naczyń niż osoby z równie wysokim Lp(a), ale niezdrowym stylem życia (ciemnoszary słupek po lewej).

Ale – co wydaje mi się bardzo ważne i dodające otuchy – ich ryzyko było niższe niż u osób z niską Lp(a), ale z wieloma innymi czynnikami ryzyka, np. z otyłością, paleniem, niezdrowym odżywianiem się czy z insulinoopornością (ciemnoszary słupek po prawej).

Spójrz na te wykresy!

Nawet jeśli Twój „prezent genetyczny” nie był trafiony – to Ty decydujesz, co z nim zrobisz. A poprawiając to, na co masz wpływ, możesz bardzo znacząco zmniejszyć ryzyko poważnych powikłań, nawet z wysokim stężeniem Lipoproteiny (a).

Dlatego bardzo cieszę się, że coraz więcej mówi się o lipoproteinie (a), że jej oznaczenie pojawiło się w profilaktycznym bezpłatnym programie Moje zdrowie, bo dzięki temu więcej z nas zrozumie ile zdrowotnych pól do poprawy jeszcze leży u niego odłogiem i być może zdecyduje się zrobić z nimi porządek. 

Bo ostatecznie… mogłeś mieć pecha i dostać w prezencie najbrzydsze skarpetki świata, ale to od Ciebie zależy, czy założysz je do sandałów, szlafroka i czapki z pomponem.

Czy może sprawisz, że dzięki reszcie stylówki będą tylko trochę kłuły w oczy 😉

Sprawdź także: Insulinooporność a tycie – co jest jajkiem, a co kurą?

Pamiętaj proszę, że artykuł ma charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny. Nie zastąpi osobistej konsultacji z zaufanym lekarzem.