Ospa wietrzna (wiatrówka) jest częstą chorobą wysypkową wieku dziecięcego, która ma dość charakterystyczne objawy. Jest bardzo zakaźna, ale na ogół przebiega łagodnie. Istnieje kilka popularnych mitów o leczeniu ospy wietrznej, których stosowanie może powodować groźne powikłania. Jakie to mity?

1. Co to jest ospa wietrzna i dlaczego jest wietrzna? 🙂

Ospa wietrzna jest powszechnie występującą chorobą, pojawiającą się głównie u dzieci do 10 rż.

Człon „wietrzna”, jak i jej potoczna nazwa, wiatrówka, nawiązuje do bardzo dużej zaraźliwości choroby.

Wirus przenosi się drogą kropelkową z ruchem powietrza nawet na kilkadziesiąt metrów, jakby roznosił go wiatr. Dlatego jest jedną z najczęstszych chorób zakaźnych na całym świecie.

A jak jest w Polsce?

Wiatrówka choroba u dzieci. Wiatrówka
Zdjęcie: Tra Nguyen

2. Ospa wietrzna w Polsce

W naszym kraju wiatrówka występuje często, dodatkowo co kilka lat obserwujemy wzrost liczby przypadków choroby, związany z tzw. „epidemią wyrównawczą„.

Jest to sytuacja, w której po latach „chudych” dla wirusa, w których chorowało mniej osób, przychodzą lata „tłuste”, kiedy ma on większe pole do popisu, bo więcej osób jest wrażliwych na zachorowanie.

Nauka zdalna. Kot patrzy w komputer. Pudroderm
Nauka zdalna tymczasowo ograniczyła rozprzestrzenianie się wielu chorób zakaźnych. Liczne zachorowania m.in. na RSV, grypę, to efekt „wyrównywania” poziomu odporności sprzed pandemii.
Zdjęcie: Sereja Ris

Podobnie, jak w przypadku szkarlatyny, media straszą nas „rekordową ilością zachorowań na ospę wietrzną”. Czy jest to uzasadnione? Straszenie – nie jest. Alarmowanie danymi – też nie do końca.

Wzrost zachorowań obserwowany od zeszłego, 2022 roku, jak w przypadku wielu chorób zakaźnych, wywołany jest sztucznie wyindukowanym przez pandemię, lockdown i naukę zdalną spadkiem zachorowań. Kiedy to nasze dzieci zamiast nabierać na te choroby odporności, siedząc w domu nabierały masy.

Tab.1. Liczba zgłoszonych przypadków ospy wietrznej w Polsce w latach 1999-2022 wg. Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego

RokLiczba zgłoszonych
podejrzeń
RokLiczba zgłoszonych
podejrzeń
RokLiczba zgłoszonych
podejrzeń
RokLiczba zgłoszonych
podejrzeń
2022171706201616070720101834462004147977
202157669201518762420091401152003111527
20207156720142216282008129662200289817
2019180641201317850120071601742001106342
2018149567201220827620061413492000128016
2017173196201117285520051479951999103973

Danych epidemiologicznych nie powinniśmy w związku z tym w ogóle porównywać z latami 2020-21, ale wcześniejszymi. A w tym rankingu żadnych imponujących wzrostów nie ma. Chociaż mogą się w kolejnych latach pojawić, ale wtedy nie będzie to niczym zaskakującym, lecz po prostu kolejną epidemią wyrównawczą.

Więc spokojnie, nie panikujemy. Skupmy się lepiej na tym, co możemy zrobić, aby zabezpieczyć siebie i nasze dzieciaki – o czym w dalszej części artykułu.

3. Zaraźliwość ospy wietrznej

Winowajcy: wirus ospy wietrznej-półpaśca VZV

Źródło zakażenia: człowiek chory na ospę wietrzną lub rzadko półpaśca; drogą kropelkową, z prądami powietrza lub przez kontakt bezpośredni. zakaźność: 1-2 dni przed objawami do czasu przyschnięcia wszystkich zmian skórnych. Istnieje również możliwość zakażenia płodu przez chorą matkę.

Wiek chorych: można chorować w każdym wieku, ale większość zakażeń dotyczy dzieci do 14 rż.

Okres wylęgania (od wniknięcia wirusa do objawów): 10-21 dni. U osób z immunosupresją do 28 dni

wirus półpaśca VZV, zakaźność, zaraźliwość
VZV w mikrografii elektronowej.

Sezonowość: późna zima i wiosna

Szczepienie: 2 dawki szczepionki, która zawiera żywy, atenuowany wirus (szczep OKA).

Zakaźność: bardzo duża. Do 90% po kontakcie domowym, 12-33% po kontakcie szkolno-przedszkolnym

Trwała odporność: Na wiatrówkę choruje się raz, ale po przechorowaniu choroby wirus nie znika całkowicie z organizmu. Podobnie jak w trzydniówce, „chowa się” w komórkach zwojów nerwowych w formie latentnej (uśpionej).

Do jego reaktywacji i rozwoju objawów, ale już nie ospy wietrznej, tylko półpaśca, może dochodzić w stanach obniżenia odporności.

Sprawdź także: Szczepienie HPV dla dzieci, czyli szczepionką w raka

4. Ospa wietrzna – objawy

Ospa wietrzna: Gorączka

Po 10-21 dniach od wniknięcia wirusa do organizmu, rozpoczynają się objawy ogólne (w dowolnej konfiguracji):

  • złe samopoczucie,
  • bóle mięśni, stawów, głowy,
  • luźniejsze stolce
  • gorączka

Po 24-48 h tych objawów, zaczynają pojawiać się wykwity wysypkowe.

ospa wietrzna, ospa zaraźliwość, ospa zakaźność. Nawrót gorączki przy ospie. gencjaną na ospę.
Gorączka i inne objawy ogólne ospy wietrznej pojawiają się na 1-2 dni przed wysypką.
Zdjęcie: „chickenpox” by gagilas CC BY-SA 2.0.

Ospa wietrzna: Wysypka

Wysypka w ospie wietrznej, wiatrówka choroba u dziecka. Ospa wietrzna zaraźliwość, ospa zakaźność. Wiatrówka choroba u dzieci. Wiatrówka
Wiatrówka – wysypka na tułowiu w przebiegu choroby.

Pierwsze wykwity pojawiają się na owłosionej skórze głowy, twarzy i/lub tułowiu, następnie na kończynach.

Początkowo zmiany są plamisto-grudkowe, by następnie przekształcić się w typowe pęcherzyki na rumieniowym tle z przezroczystą zawartością, potem w krosty (z mętną zawartością), które z kolei przysychają w strupki.

Typowy pęcherzyk w początkowym stadium, "Kropla rosy na płatku róży".  Ospa wietrzna u dzieci
Wiatrówka: typowy pęcherzyk w początkowym stadium choroby, „Kropla rosy na płatku róży”.
Zdjęcie: F malan, CC BY-SA 3.0
Krostka. Ospa wietrzna u dorosłych.
Ospa wietrzna. Krostka.
Strupek. Ospa wietrzna u dorosłych. gencjaną na ospę
Ospa wietrzna. Krostki przysychające w strupki.
ospa wietrzna blizny. Blizny po ospie. Pudroderm na ospę. twarz po ospie. gencjaną na ospę
Wiatrówka: zagłębione blizny po wykwitach na czole.
Zdjęcie: DermNetNZ.org
Ospa wietrzna, wiatrówka powikłania
Krostki przysychające w strupki. Stan zapalny powieki z zaczerwienieniem i obrzękiem.
Zdjęcie: DermNetNZ.org

Po strupkach pozostają przebarwienia, które z czasem znikają.

Blizny mogą pozostać np. po zdrapywaniu zmian, ich nadkażeniu bakteryjnym lub przy skłonności skóry do bliznowacenia.

Jak wygląda ospa wietrzna u dziecka?  Nawrót gorączki przy ospie.
Gojące się strupki. Zejściowa wysypka w ospie wietrznej.
Ospa wietrzna, wiatrówka na tułowiu
Ospa wietrzna – wysypka, „obraz rozgwieżdżonego nieba”.
Ospa wietrzna na twarzy
Wiatrówka.
Zdjęcie: Lucyin, CC BY-SA 3.0

Kolejne dosiewy pęcherzyków możesz obserwować u dziecka przez ok. 3-4 dni, dorzutom tym może towarzyszyć wzrost temperatury. Wysypka jest zazwyczaj swędząca.

Ospa wietrzna: Objawy w jamie ustnej

Wykwity ospowe mogą pojawiać się na wszystkich błonach śluzowych.

Najczęściej możesz zauważyć bolesne pęcherzyki lub nadżerki w jamie ustnej i gardle. Niekiedy poprzedzają wysypkę.

Ich obecność na rogówce oka stanowi niebezpieczeństwo powstania blizny w tym miejscu.

Mogą się pojawiać też na bł. śluzowych narządów płciowych.

Ospa wietrzna, wiatrówka na błonach śluzowych
Nadżerka na wewnętrznej powierzchni wargi górnej.
Zdjęcie: DermNetNZ.org
Pecherzyki na tylnej ścianie gardła.
Zdjęcie: DermNetNz.org
Pecherzyki w gardle w ospie wietrznej
Wiatrówka: Pęcherzyki na tylnej ścianie gardła.
Zdjęcie: DermNetNZ.org

5. Powikłania ospy wietrznej

  1. Zakażenia bakteryjne skóry i tkanki podskórnejNajczęstsze powikłanie, o którym musisz pamiętać przy pielęgnacji skóry z ospą wietrzną! Wirus VZV wręcz rozkłada czerwony dywan dla paciorkowców i gronkowców, które chętnie umoszczą się w tkankach. Zakażenie może rozprzestrzeniać się miejscowo i ogólnie, wywołując np. martwicze zapalenie powięzi lub sepsę.
  2. Wiatrówka jest chorobą, która może powodować powikłania neurologiczne, m.in.:
    • zapalenie opon mózgowo – rdzeniowych i/lub mózgu
    • zapalenie móżdżku
    • zespół Guillaina – Barrego
  3. Powikłania narządowe, to m.in. zapalenie płuc, wątroby, naczyniówki oka, małopłytkowość.

Sprawdź także: Objawy insulinooporności, które możesz znaleźć na swojej skórze

6. Leczenie ospy wietrznej

Zerknijmy teraz jakie mity narosły dookoła leczenia ospy wietrznej.

Gorączka


Mit nr 1: Na gorączkę przy ospie wietrznej można podać ibuprofen.

Wiatrówka, leczenie gorączki

W ospie wietrznej temperaturę obniżaj tylko paracetamolem!


Wszelkie niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), do których należy również ibuprofen, zwiększają ryzyko ciężkich powikłań skórnych i tkanki podskórnej1, więc lepiej unikać ich przy tej infekcji.

Nie wolno podawać również kwasu acetylosalicylowego i pochodnych, bo dodatkowo zwiększa ryzyko rozwoju zespołu Rey’a.

Wysypka w wiatrówce


Mit nr 2: Z ospą wietrzną nie można się kąpać.

Ospa wietrzna, wiatrówka - czy można się kąpać? Można, a nawet trzeba! Nadmanganian potasu do kąpieli przy ospie. w czym kąpać przy ospie. ospa a kąpiel

Czy z ospą wietrzną można się kąpać?

Nie tylko można, ale nawet trzeba! 🙂


Jednym z podstawowych zagrożeń, którego musisz unikać przy tej chorobie, jest zapobieganie nadkażeniom bakteryjnym wykwitów skórnych.

Czy brak higieny, mydła i wody przez min. 7 dni pomaga w osiągnięciu tego celu?

Raczej nie 😉

ospa wietrzna czy można się kąpać?. nadmanganian potasu do kąpieli przy ospie. w czym kąpać przy ospie? ospa a kąpiel
Codzienne mycie skóry całego ciała to podstawowy element leczenia ospy wietrznej.

W czym kąpać dziecko z ospą?

Codziennie wieczorem zafunduj dziecku krótką kąpiel lub delikatny prysznic z myciem całego ciała delikatnym mydłem (pamiętaj o włosach i skórze głowy, tam też chowa się wysypka!), po którym delikatnie osuszycie skórę miękkim ręcznikiem (bez tarcia).

Dodawanie do kąpieli nadmanganianu potasu nie jest konieczne, ale to nie błąd. Jeśli chcesz stosować tę metodę – rozpuść tabletki osobno w szklance i dopiero taki roztwór wlej do wanny aż uzyskasz jasnoróżową wodę.


Mit nr 3: Wysypkę trzeba smarować pudrem w płynie lub gencjaną. Im bardziej kolorowo, tym lepiej! 😉

ospa wietrzna pudroderm. Pudroderm na ospę. Gencjaną na ospę

Unikaj stosowania pudrów i fioletów.


Nie ma potrzeby ich stosowania. Nie przyspieszymy tym przysychania wykwitów, natomiast zakryją one skórę dookoła zmian, przez co możesz nie zauważyć rozwijającego się zakażenia, by w porę zareagować.

Ponadto skorupa z płynnego pudru + brak dostatecznej higieny = większe ryzyko nadkażenia. Zwłaszcza na owłosionej skórze głowy!

Zatem, co na ospę?

  • Zmiany skórne dezynfekuj: 70% spirytusem lub oktenidyną
  • Na silny świąd:
    • miejscowo możesz wypróbować żel zawierający dimetinden, popularny środek na ukąszenia owadów (krótko, maksymalnie na 10% powierzchni ciała) lub chłodzącą piankę na ospę
    • ogólnie: jeśli miejscowe metody zawiodły, a swędząca skóra doprowadza do szału i utrudnia sen, wtedy z pomocą mogą przyjść doustne leki przeciwhistaminowe I generacji. Wskazana będzie konsultacja z lekarzem.

Sprawdź również: Czy właściwie suplementujesz witaminę D u dziecka?

Helicobacter pylori domowe sposoby przepisy

Dołącz do czytelników newslettera i odbierz mini e-book z przepisami na Napoje wspomagające leczenie Helicobacter pylori, ze składnikami o udowodnionym naukowo zwalczaniu bakterii.

Ospa w jamie ustnej i na innych błonach śluzowych

Jeśli wykwity w jamie ustnej są bolesne i utrudniają jedzenie, można spryskać je np. aerozolem z chlorowodorkiem benzydaminy albo smarować przed posiłkiem żelem z lidokainą, takim jak na ząbkowanie.

W ok. narządów płciowych, poza wzmożoną higieną, zmiany dezynfekować możesz oktenidyną. Żel z lidokainą sprawdzi się również tutaj, jeśli zmiany są bolesne.

Ponadto doustnie stosowany paracetamol przyniesie ulgę.

ospa wietrzna kapiel
Pamiętaj o nawadnianiu w trakcie choroby!
Zdjęcie: Phil Goodwin

Leczenie przyczynowe: acyklowir

Acyklowir jest lekiem przeciwwirusowym, który hamuje namnażanie się wirusa. Leczenie najlepiej rozpocząć w ciągu 24 h od pojawienia się wysypki, inaczej nie będzie wystarczająco skuteczne (bo wirus zdąży już utworzyć sporą armię), jednak każdy przypadek rozpatrujemy indywidualnie.

Jego stosowanie u nie chorujących przewlekle dzieci, z łagodnym przebiegiem ospy nie jest konieczne, chociaż udowodniono, że również w tej grupie wiekowej skraca czas trwania gorączki i nasilenie wysypki2,3. Chętniej stosujemy go np. u pacjentów z obniżoną odpornością, stosujących glikokortykosteroid i po 12 rż.

Nawrót gorączki przy ospie

Jeśli zauważysz wtórny nawrót gorączki po kilku dniach wysypki lub objawy nadkażenia bakteryjnego zmian skórnych: miejscowy obrzęk, zaczerwienienie, podskórny guzowaty naciek – niezwłocznie zgłoś się do lekarza, bo może to wymagać podania antybiotyku!

7. Jak zapobiegać chorobie?

Przede wszystkim unikaj kontaktu z osobami w okresie zakaźnym. Wszelkie „ospa party” nie są dobrym pomysłem.

Weź pod uwagę, że choroba może dawać również ciężkie powikłania, a np. przy powikłaniu sepsą nawet prowadzić do zgonu.

Szczepionka na ospę wietrzną

Istnieje szczepionka przeciwko wirusowi VZV (Varilrix, Varivax), która chroni przed zachorowaniem 95% zaszczepionych, a przed ciężkim przebiegiem nawet do 100%.

Szczepienie zalecane jest po 12 mż. wszystkim dzieciom i dorosłym, którzy nie chorowali na ospę wietrzną lub półpaśca. Składa się z 2 dawek w odstępie min. 6 tygodni (optymalnie 3 miesięcy).

Jest to szczepionka pełnopłatna, z wyjątkiem:

  • dzieci do ukończenia 12. roku życia należących do grup ryzyka ciężkiego przebiegu ospy wietrznej: chorych na ostrą białaczkę (w okresie remisji choroby), z ciężkimi niedoborami odporności (w tym zakażonym HIV), jak również przed leczeniem wywołującym upośledzenie odporności (chemioterapia nowotworów złośliwych, przeszczepienie narządów lub szpiku, przewlekłe leczenie dużą dawką glikokortykosteroidów itp.).
  • dzieci przebywających w zakładach pielęgnacyjno-opiekuńczych, zakładach opiekuńczo-leczniczych, rodzinnych domach dziecka, domach dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży, domach pomocy społecznej, placówkach opiekuńczo-wychowawczych, regionalnych placówkach opiekuńczo-terapeutycznych, interwencyjnych ośrodkach preadopcyjnych
  • dzieci uczęszczających do żłobków i klubów dziecięcych

Szczepienie po kontakcie i immunoglobulina VZIG – profilaktyka poekspozycyjna

Jeśli Ty lub Twoje dziecko mieliście bliski kontakt z chorym z ospą wietrzną w okresie zakaźnym, to poekspozycyjne przyjęcie pierwszej dawki szczepionki do 72h od tego kontaktu zmniejsza ryzyko zachorowania i ciężkiego przebiegu o 90%.

Istnieje też opcja podania immunoglobuliny, czyli specyficznych przeciwciał niszczących wirusa VZV, która zalecana jest np. u nieodpornych kobiet ciężarnych, które miały kontakt z osobą zakaźną.

Sprawdź również: Egzotyczna podróż w ciąży. Czy to bezpieczne?

8. Różnicowanie – choroby podobne do wiatrówki

Wiatrówka jest chorobą o dość charakterystycznym obrazie, aczkolwiek niekiedy zmiany skórne mogą być podobne do:

  • HFMD (tzw. „bostonka”), opryszczka, infekcje enterowirusowe, choroba Stevensa-Johnsona, uogólniony liszajec zakaźny, małpia ospa
  • opryszczkowe zapalenie skóry, świerzb
ospa wietrzna, wiatrówka
Wiatrówka w domu wiąże się najczęściej z zakażeniem chorobą wszystkich nieuodpornionych członków rodziny.
Zdjęcie: Juliane Liebermann

Data wpisu: 23.05.2023 r.


Pamiętaj proszę, że artykuł ma charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny. Nie zastąpi osobistej konsultacji z zaufanym lekarzem. 

Bibliografia:

  1. „Choroby zakaźne u dzieci” Red. naukowa: Carol J. Baker. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2010
  2. „Atlas chorób zakaźnych dzieci” Irma Kacprzak-Bergman, Leszek Szenborn. Urban & Partner, Wrocław 2006
  3. „Atlas wysypek u dzieci” Magdalena Okarska-Napierała, Mirosława Kuchciak-Brancewicz, Ernest Kuchar. Medical Tribune Polska 2022
  4. „Choroby zakaźne i pasożytnicze u dzieci” Zbigniew Rudkowski. PZWL 2001
  5. Rekomendacje postępowania w pozaszpitalnych zakażeniach układu pokarmowego. Pod redakcją Walerii Hryniewicz, Piotra Albrechta, Andrzeja Radzikowskiego. Narodowy Program Ochrony Antybiotyków 2016
  6. „Choroby skóry u dzieci” Pediatria po dyplomie. Monografia.